Ruanda ilə Rusiyanın yeni nüvə əməkdaşlığı sazişi Afrika qitəsində geosiyasi düzənin dəyişdiyini göstərir. Razılaşma Ruandanın regional texnologiya və səhiyyə mərkəzinə çevrilmək planlarını əks etdirir.

Mənbə: "Al Jazeera”

Ruandanın Rusiya ilə imzaladığı yeni nüvə əməkdaşlığı sazişi texniki sənəd kimi görünə bilər. Saziş elm, nüvə təbabəti və enerji sahələrinə yönəlib. Lakin bu addım Afrika üzrə geosiyasi güc balansında əsaslı dəyişikliklərin siqnalı kimi qiymətləndirilir.

Moskva qitədə mövcudluğunu artırdığı bir vaxtda Vaşinqton və Qərb ölkələri getdikcə daha qeyri-sabit tərəfdaş kimi qəbul olunur. Bu vəziyyət Ruanda kimi ölkələrə yeni ittifaqlar qurmaq imkanı yaradır.

Saziş mayın 19-da Kiqalidə keçirilən Nüvə Enerjisi İnnovasiyaları Sammiti çərçivəsində imzalanıb. Ruanda hökuməti burada regional texnologiya, innovasiya və qabaqcıl səhiyyə mərkəzinə çevrilmək niyyətini bəyan edib.

Anlaşma Memorandumu (MoU) nüvə təbabəti, səhiyyə və nüvə elmi sahələrində əməkdaşlığı, o cümlədən tədqiqat reaktoru layihələrini və təlim proqramlarını əhatə edir.

Ruanda hökumətinin sözçüsü Yolande Makolo "Al Jazeera”ya bildirib ki, kiçik modul reaktor (SMR) əsaslı obyekt və Nüvə Elmi və Texnologiyaları Mərkəzinin yaradılması ilə bağlı texniki-iqtisadi əsaslandırma işləri aparılır.

"Rusiyanın "Rosatom” şirkətindən başqa, Ruanda ABŞ hökuməti ilə mülki nüvə sahəsində memorandum, həmçinin Cənubi Afrika və Avstriya şirkətləri ilə müxtəlif razılaşmalar imzalayıb”, – deyə Makolo əlavə edib. O, Kiqalinin bir neçə beynəlxalq tərəfdaşı cəlb etmək siyasətini vurğulayıb.

Təklif olunan mərkəzdə gələcəkdə tədqiqat reaktoru, laboratoriyalar, təlim obyektləri və nüvə təbabəti infrastrukturu yaradılması nəzərdə tutulur. Lakin layihə hələ ilkin mərhələdədir. Hazırda Ruanda nüvə mühəndisliyi üzrə tələbələrini Rusiyaya göndərir və yerli texniki potensial formalaşdırır.

Dəyişən təsir xəritəsi

Qərbin Afrika üzərində təsiri uzun illər ərzində yardım, inkişaf maliyyələşdirilməsi və təhlükəsizlik tərəfdaşlığına əsaslanıb. Lakin bu model son illərdə yeni çağırışlarla üzləşib. Bəzi Afrika hökumətləri siyasi prioritetlər dəyişdikcə xarici tərəfdaşların etibarlılığını sual altına alırlar.

Rusiya isə bu qeyri-müəyyənlikdən istifadə edərək müdaxilə etməmək və dövlət suverenliyinə hörmət prinsiplərini ön plana çıxarır. Bu yanaşma Qərbdən gələn təzyiqlərdən narazı olan liderlər arasında dəstək qazanır.

Diplomatiya üzrə ekspert, professor Maçariya Munene bildirib: "Rusiya Qərbin ardıcıl olmayan mövqelərinin yaratdığı boşluqdan yararlanır. Bəzi Afrika liderləri üçün Moskvanın yanaşması daha proqnozlaşdırılandır. O, investisiya və təlim imkanları təklif edir.”

Rusiyanın nüvə sahəsində təşviq etdiyi əməkdaşlıq proqramlarına Misir, Efiopiya, Nigeriya, Qana və Cənubi Afrika ilə bağlanmış razılaşmalar da daxildir. Bu layihələrin əksəriyyətində "Rosatom” həm texniki, həm də diplomatik tərəfdaş kimi iştirak edir.

Eyni zamanda Çin qitədə iqtisadi mövqeyini gücləndirir. ABŞ isə Keniya, Uqanda, Efiopiya və Cibutidə təhlükəsizlik tərəfdaşlığı qurub. Afrikadakı ən böyük ABŞ hərbi bazası da Cibutidə yerləşir. Beləliklə, Afrika böyük güclər arasında rəqabət meydanına çevrilib.

Ruandanın diqqətli balans siyasəti

Ruanda insan hüquqları sahəsində, o cümlədən jurnalistlərin və müxalifət nümayəndələrinin təqib edilməsi ilə bağlı ittihamlara görə tənqid olunur. ABŞ ilə münasibətlər də gərgindir. Vaşinqton Kiqalini Konqo Demokratik Respublikasının şərqində fəaliyyət göstərən M23 qruplaşmasına dəstək verməkdə ittiham edir.

Buna baxmayaraq, Ruanda Moskva ilə münasibətlərində texnologiya, təlim və investisiyaya üstünlük verir. Nüvə sazişi yaxın perspektivdə elektrik enerjisi istehsalına deyil, uzunmüddətli potensialın formalaşdırılmasına yönəlib.

"Control Risks” şirkətinin baş analitiki Beverli Oçienq bildirib: "Ruanda eyni vaxtda bir neçə ikitərəfli tərəfdaşla işləyə bilir. Bu saziş Rusiya ilə əməkdaşlıq, səhiyyə sahəsində memorandumlar və Fransa ilə müdafiə danışıqları ilə paralel şəkildə həyata keçirilir. Ruanda tərəfdaşlarını öz məqsədlərinə uyğun idarə edir.”

Prezident Pol Kaqamenin strategiyası aydındır: ABŞ, Çin, Avropa, Körfəz ölkələri və Rusiya ilə münasibətləri inkişaf etdirərək heç bir tərəfdən asılı vəziyyətə düşməmək.

Nüvə sazişləri ambisiya simvoludur

Afrikada nüvə layihələri həm texniki, həm də siyasi mesaj daşıyır. Kiçik modul reaktor və ya tədqiqat mərkəzi elektrik enerjisi istehsalından əvvəl elmi tərəqqi və sənaye inkişafının göstəricisi hesab olunur.

Oçienq qeyd edib: "Rusiyanın nüvə sahəsində razılaşmaları daha çox simvolik xarakter daşıyır. Bu, hətta sanksiyalar şəraitində belə, "Rosatom”a texnoloji üstünlük qazandırır. Tam fəaliyyət göstərən elektrik stansiyalarının tikintisi isə onilliklər çəkə bilər.”

Ekspertlərin fikrincə, nüvə proqramları bahalı və mürəkkəb layihələrdir. Onlar uzunmüddətli təcrübə, ciddi tənzimləmə mexanizmləri və beynəlxalq təminatların idarə edilməsini tələb edir. Hökumətlər təlim və potensial inkişafının faydalarını uzunmüddətli maliyyə və texniki risklərlə müqayisə etməlidirlər.

Buna baxmayaraq, bir çox Afrika ölkəsi nüvə əməkdaşlığını inkişaf üçün praktik imkan hesab edir. Çünki bu əməkdaşlıq onlara hər hansı bir qlobal gücdən tam asılı olmadan inkişaf etməyə şərait yaradır.

Munene bildirib: "Rusiya özünü mənəvi baxımdan üstün tərəf kimi təqdim etmir. Bu yanaşma və Qərbin ikili standartları Afrika ölkələrinin Rusiya və Çinə yaxınlaşmasına səbəb olur.”

Regional və daxili maraqlar

Şərqi Afrikada nüvə potensialı milli nüfuz və iqtisadi strategiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Keniya, Uqanda və Efiopiya uzunmüddətli nüvə enerjisi proqramlarına maraq göstərsələr də, bu sahədə irəliləyiş məhduddur. Ruandanın ABŞ, Cənubi Afrika, Avstriya və Rusiya ilə çoxşaxəli tərəfdaşlıqları həm ambisiyanı, həm də ehtiyatlı yanaşmanı nümayiş etdirir.

Kiqali üçün nüvə proqramı daxili prioritetlərlə sıx bağlıdır: nüvə təbabəti vasitəsilə səhiyyənin inkişafı, mühəndislərin hazırlanması və elmi tədqiqatların genişləndirilməsi. Layihə uğurla həyata keçirilərsə, Ruanda nüvə texnologiyası və tətbiqi elm sahəsində regional mərkəzə çevrilə, istedad və investisiyalar cəlb edə bilər.

Razılaşma Kaqamenin Ruandanı texnologiyaya əsaslanan iqtisadiyyata çevirmək strategiyasına uyğundur. Bu yanaşma innovasiya, investisiya və diplomatiyanı birləşdirən tərəfdaşlıqlardan faydalanmağa hesablanıb. Lakin tənqidçilər hesab edirlər ki, xarici texnologiya və təlimə həddindən artıq bağlılıq uzunmüddətli asılılıq yarada bilər, xüsusilə də qlobal siyasi şərait dəyişərsə.

Növbəti addımlar

Nüvə əməkdaşlığı uzunmüddətli və mərhələli prosesdir. Texniki-iqtisadi əsaslandırma işləri, kadr hazırlığı və infrastruktur planlaşdırılması bir neçə il davam edə bilər. Bu mərhələlər tamamlandıqdan sonra əməliyyat obyektlərinin inşası gündəmə gələ bilər. Bu proses isə onilliklər tələb edə bilər.

Ruanda bu strategiya ilə tərəfdaşlarını şaxələndirməyə, insan kapitalına investisiya yatırmağa və texniki sazişləri geosiyasi təsir vasitəsinə çevirməyə çalışır.

Oçienq bildirib: "Ruanda həm inkişaf, həm də diplomatik hədəflərini eyni vaxtda həyata keçirə bilir. Tərəfdaşlıqları diqqətlə idarə etməklə ölkə qeyri-müəyyənliklərə qarşı özünü sığortalayır və inkişaf etmiş elmi potensialın əsaslarını formalaşdırır.”